'कांदळवन प्रतिष्ठान' विविध सरकारी संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संशोधन संस्था आणि वैयक्तिक संशोधकांना कांदळवनांशी निगडित संशोधन प्रकल्पांवर काम करु देण्यासाठी एखाद्या आयोगासारखी काम करते. सध्या कांदळवन, पाणपक्षी, पाणमांजर, मगर, सागरी कासवे, प्रवाळ, समुद्री साप, इ. पर्यावरणीय परिसंस्था आणि जीवांवर संशोधनाचे काम 'कांदळवन प्रतिष्ठाना'अंतर्गत सुरू आहे. काही संशोधन प्रकल्प विशिष्ट प्रजातींचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील आढळ आणि आधारभूत माहितीचे संकलन करण्याचे काम करत आहेत. (उदा. पाणमांजर, मगर, कांदळ प्रजाती). तर काही संशोधन प्रकल्पांअंतर्गत विशिष्ट प्रजातींवर पर्यावरणीय बदलांच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यात येत आहे. जसे की, समुद्री सापांचे खाद्य, कांदळ प्रजातींवर होणारे कीटकांचे पर्याक्रमण. इतर काही प्रकल्प कांदळवन क्षेत्रांचे नकाशीय संकलन, मत्स्यपालनासाठी उपयुक्त ठरु शकणाऱ्या जलसाठ्यांचा शोध इत्यादींशी संबंधित आहेत.

भरती-ओहोटीच्या क्षेत्रातील प्रवाळांचे सर्वेक्षण

प्रमुख प्रकल्प

मत्स्यपालन उपक्रमांमधील संशोधन

• खाड्या आणि नदीमुखांचे सर्वेक्षण - 'भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद- राष्ट्रीय खरा जलजीव पालन अनुसंधान संस्थान' या संस्थेला हा प्रकल्प दिला असून त्यात महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील जिल्ह्यांमध्ये मत्स्यपालनाकरिता योग्य असणाऱ्या खाड्यांचे आणि नदीमुखांचे सर्वेक्षण व पिंजऱ्यातील मत्स्यशेती, एकात्मिक बहु प्रजातीय मत्स्यपालन आणि चिखल खेकडा शेतीसाठी उपयुक्त जागा शोधणे.
• बहु प्रजातीय उबवणी केंद्र - सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात बहु प्रजातीय उबवणी केंद्र प्रस्तावित आहे. त्यामध्ये चिखली खेकडे, शिंपले (कालवे आणि तिसऱ्या), जिताडा मासा, इ. च्या उबवणी केंद्राचा समावेश आहे. हे उबवणी केंद्र 'समुद्री उत्पाद निर्यात विकास प्राधिकरण - राजीव गांधी जलकृषी केंद्र', 'भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद - केंद्रीय समुद्री मत्स्यकी अनुसंधान संस्थान' आणि 'भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद-राष्ट्रीय खरा जलजीव पालन अनुसंधान संस्थान'च्या सहकार्याने उभारण्यात येणार आहे.

समुद्री कासव संवर्धन आणि संशोधन

• महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील ५० हून अधिक समुद्रकिनाऱ्यांवर ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासव संवर्धन कार्यक्रम राबविण्यात येत आहे. या कार्यक्रमांतर्गत स्थानिक कासव मित्रांची नियुक्ती करण्यात आली असून ते कासवांच्या घरट्यांचे संवर्धन करतात व त्यातील अंडी सुरक्षितपणे हॅचरी स्थलांतरित करतात. कासवांची पिल्ले घरट्यांमधून बाहेर आल्यानंतर, कासवमित्र पिल्लांना सुरक्षितपणे समुद्रात सोडतात.

• ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांच्या स्थलांतरणाच्या मार्गांचा अभ्यास करण्यासाठी महाराष्ट्र किनारपट्टीवर ८ मादी ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांना उपग्रह प्रक्षेपक (Satellite Tag) बसविण्यात आले आहेत.

• तसेच, घरटी बनविण्याकरीता येणाऱ्या मादी ऑलिव्ह रिडले समुद्री कासवांच्या संख्येची गतिशीलता (Population Dynamics) समजून घेण्यासाठी रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ६२ मादी कासवांना फ्लिपर टॅग (Flipper Tag) लावण्यात आले आहेत.

‘इलास्मोब्रान्च’ (शार्क, पाकट इ.) गटातील प्रजातींचे संवर्धन आणि संशोधन

• महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर सापडलेल्या ‘इलास्मोब्रान्च’ गटातील प्रजातींची नोंद - महाराष्ट्राच्या सागरी परिक्षेत्रामधून ‘इलास्मोब्रान्च’ गटातील २४ प्रजातींची नोंद झाली आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या सागरी परिक्षेत्रात धोकाग्रस्त ‘इलास्मोब्रान्च’ गटातील प्रजातींचे प्रजनन अधिवास आढळून आले आहेत.
• महाराष्ट्र वन विभागाचा कांदळवन कक्ष, कांदळवन प्रतिष्ठान आणि महाराष्ट्र मत्स्यव्यवसाय विभागामार्फत संयुक्तपणे राबविण्यात येणाऱ्या भरपाई योजनेअंतर्गत जुलै, २०२० पर्यत ६ लांजा मासे आणि ३७ बाहिरी मासे वाचविण्यात आले आहे.

प्रवाळ संवर्धन आणि संशोधन

• सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या किनारपट्टीवरील प्रवाळांच्या वैविधतेचे मूल्यांकन - ‘भारतीय प्राणी वैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्था' या संस्थेला हा प्रकल्प दिला.
• कृत्रिम प्रवाली व प्रवाळांचे प्रतिरोपण - ‘सुगंथी देवदासन समुद्री संशोधन संस्था’ आणि ‘बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी’ यांनी या प्रकल्पासाठी तांत्रिक सहाय्य दिले आहे. ४५० कृत्रिम प्रवाली आणि ६०० प्रवाळ प्रतिरोपण रचनाप्रणाली तयार करून स्थानिकांच्या मदतीने मालवण आणि वेंगुर्ला किनाऱ्याजवळच्या सागर क्षेत्रात लावण्यात आल्या आहेत.
• सिंधुदुर्ग किनारपट्टीवरील प्रवाळ विविधता आणि आढळ - 'सुगंथी देवदासन समुद्री संशोधन संस्था' आणि 'भारतीय प्राणी वैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्था' कडून प्रवाळांच्या ३० प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.
• ओहोटी - भरती क्षेत्रातील प्रवाळ प्रजाती आणि त्यांचा महाराष्ट्रातील आढळ - आजतागायत कठीण प्रवलांच्या १० प्रजाती आणि मृदू प्रवालांच्या २ प्रजातींची नोंद करण्यात आली.

पाणपक्षी संवर्धन आणि संशोधन

• ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्यातील जैवविविधतेचा प्राथमिक अभ्यास - 'सालीम अली पक्षीविज्ञान एवं प्रकृती विज्ञान केंद्र' यांना हा प्रकल्प देण्यात आला असून या प्रकल्पांतर्गत ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्यात पक्ष्यांच्या १५५ प्रजातींची नोंद करण्यात आली आहे.
• मुंबई ट्रान्स-हार्बर लिंकचा फ्लेमिंगो आणि ठाणे खाडीतील इतर पक्षी व आसपासच्या परिसरातील पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्यासंबंधी उपाययोजना - हा प्रकल्प ‘बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी’ यांना देण्यात आला आहे. १ लाख छोट्या रोहित पक्ष्यांची नोंद करण्यात आली आहे. तसेच पक्षी अधिवासावर होणारा परिणाम तपासण्यासाठी ३,५०० पक्ष्यांना वळी घालण्यात आली आहे.
• 'बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी'ने महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील (रायगड ते सिंधुदुर्ग जिल्ह्या) तील ९० स्थळांवर सर्वेक्षण केले आहे. जागतिक स्तरावर पक्ष्यांच्या संकटग्रस्त यादीत समाविष्ट असलेले पक्षी या स्थळांवर हिवाळी पाहुणे म्हणून येतात असे आढळले.

सागरी सस्तन प्राण्यांवरील संशोधन

• सिंधुदुर्ग किनारपट्टीवरील सागरी सस्तन प्राण्यांच्या प्रजातींची स्थिती - ‘कोकण सिटेशियन रिसर्च टीम’ला मिळालेल्या या प्रकल्पात ‘इंडो-पॅसिफिक फिनलेस पाॅरपाॅईज’ आणि ‘इंडियन ओशन हम्पबॅक डॉल्फिन’ या दोन प्रजाती सामान्यपणे सर्व स्थळी आढळल्या तर ६६१ इंडियन ‘ओशन हम्पबॅक डॉल्फिन’ आढळले.
• निळा देवमासा आणि ब्रूडीज देवमाशाचीही नोंद करण्यात आली आहे.

समुद्री साप संशोधन

• ‘दक्षिण प्रतिष्ठान’ यांना प्रकल्प देण्यात आला
• समुद्री सापांच्या ७ प्रजातींची नोंद करण्यात आली. ‘बीकड् समुद्री साप’ आणि ‘शॉ समुद्री साप’ हे विपुल प्रमाणात आढळले.

पाणमांजर संशोधन

• कांदळवनांमधील पाणमांजरांच्या अधिवासाचे संशोधन ‘इला प्रतिष्ठाना’ तर्फे केले जात आहे.
• या प्रकल्पाअंतर्गत सर्वेक्षण केलेल्या १२ नदीमुख/खाड्यांमध्ये ‘स्मूथ कोटेड ऑटर’ या पाणमांजराच्या प्रजातीची नोंद करण्यात आली.
• निकृष्ट दर्जाच्या कांदळवन क्षेत्रात पाणमांजर आढळले नाही.

कांदळवन संशोधन आणि संवर्धन

• ठाणे जिल्ह्यातील कांदळवनांंना बाधा पोहचविणाऱ्या कीटकांचा अभ्यास - कांदळवन वनस्पतींना निष्पर्ण करणाऱ्या कीटकांच्या २० प्रजातींची नोंद केली.
• उपग्रह रिमोट सेन्सिंग डेटा वापरुन महाराष्ट्राच्या खारफुटीचे निरीक्षण करणे - ‘भारतीय अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संस्थे’ला प्रकल्प देण्यात आला. उच्च दर्जाचा उपग्रह डेटा वापरुन व्यापक स्वरुपात स्थानिक माहितीचे संकलन करण्यात आले. कांदळवनांचे निरीक्षण करण्यासाठी सॉफ्टवेअर विकसित केले गेले.

‘कांदळवन प्रतिष्ठाना’कडून लघु अनुदान उपक्रमाअंतर्गत मान्यता मिळालेले संशोधन प्रकल्प

अधिक प्रकल्प अहवाल आणि इतर प्रकाशनांसाठी आमच्या वेबसाइटवरील 'प्रकाशने' विभागाला भेट द्या.