कांदळवन कक्ष
महाराष्ट्र शासन
कांदळवन प्रतिष्ठान महाराष्ट्र कांदळवन आणि सागरी
जैवविविधता संवर्धन प्रतिष्ठान

कांदळवन कक्षाचे कार्य

कांदळवन कक्षाने पुढील उपक्रमांव्दारे राज्यातील कांदळवनक्षेत्र वाढविण्यासाठी ठोस प्रयत्न केले आहेत :

१) कांदळवन संरक्षण

  • भारतीय वन अधिनियम, १९२७ नुसार ‘राखीव वनक्षेत्र’ म्हणून घोषित केलेल्या कांदळवनांचे संरक्षण.
  • महाराष्ट्रातील कांदळवन क्षेत्राच्या स्थितीवर बारीक नजर ठेवण्यासाठी उपग्रह नकाशा रेखन.
  • कांदळवन क्षेत्रातील गस्त
  • संवेदनशील कांदळवन क्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र सुरक्षा दलाच्या कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती.
  • कांदळवन जमिनींवरील बेकायदा अतिक्रमण हटविणे
  • मुंबई व मुंबई उपनगर क्षेत्रातील संवेदनशील कांदळवन क्षेत्रांकरीता कुंपण तयार करणे
  • तक्रारी व समस्यांवर तात्काळ कार्यवाही सुलभ होण्यासाठी “मँग्रोव्ह सुरक्षा” हे मोबाईल ॲप्लिकेशन विकसित करण्यात आले आहे.

२) कांदळवनांचे वनीकरण

  • किनारपट्टीलगतच्या जिल्ह्यांमधील कांदळवनांच्या रोपवाटिका तयार करणे.
  • अवनत कांदळवन क्षेत्रांवर कांदळवने आणि त्याच्या संलग्न प्रजातींची लागवड करणे.
वर्ष एकूण क्षेत्र (हेक्टरमधे) लावलेल्या एकूण रोपांची संख्या
2012-13 56.31 2,50,242
2013-14 99.68 4,42,978
2014-15 69.00 3,06,636
2015-16 110.00 4,88,840
2016-17 80.00 3,55,520
2017-18 147.88 6,57,179
2018-19 457.00 20,30,908
2019-20 730.00 32,44,120
2020-21 160.47 7,13,129
2021-22 20.00 88,880
2022-23 60.00 2,66,640
2023-24 138.27 6,14,472
2024-25 192.99 8,57,648
2025-26 405.46 18,01,864

३) स्वच्छता मोहिम

  • राज्यभरात दरवर्षी कांदळवन स्वच्छता मोहिमेचे आयोजन केले जाते.
  • २०१५ मध्ये मुंबई शहरातील नागरिक आणि कांदळवन कक्षाच्या नेतृत्वामध्ये राबविलेल्या ‘दी क्लिन मॅंग्रोव्ह कॅम्पेन’ या सर्वात मोठ्या सरकारी-नागरिक भागीदारी प्रकल्पांपैकी एक असलेल्या स्वच्छता मोहिमेची नोंद 'लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डस्' मध्ये करण्यात आली. या मोहिमेच्या माध्यमातून आत्तापर्यंत मुंबईतील ११.०३ चौ.किमी कांदळवन क्षेत्रातून ८,००० टन (मुख्यत: प्लॅस्टिक) कचरा साफ करण्यात आला आहे.
  • मुंबई महानगर, पालघर व रायगड जिल्ह्यांमध्ये घनकचरा निर्मूलनासाठी २३ स्थळ निश्चित करून तेथील घनकचरा हटविण्यासाठी मजुरांची नियुक्ती करण्यात आली आहे.
संवेदनशील कांदळवन क्षेत्रांकरीता कुंपण
समुद्रकिनारा स्वच्छता मोहीम 
अतिक्रमण निर्मूलन
कांदळवन रोपवाटीका
 

४) समुद्री कासव संवर्धन कार्यक्रम 

  • कासव मित्रांची नियुक्ती करून ऑलिव्ह रिडली समुद्री कासवांच्या घरट्यांचे संरक्षण करणे तसेच अंडी सुरक्षित हॅचरीमध्ये स्थलांतरित करणे.
  • समुद्री कासवांवरील संशोधन उपक्रम, ज्यामध्ये रत्नागिरी आणि पालघर येथे ऑलिव्ह रिडली समुद्री कासवांचे सॅटेलाइट-टॅगिंग समाविष्ट आहे — भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील हा पहिलाच उपक्रम आहे.
  • डहाणू आणि ऐरोली येथे कासव उपचार केंद्रांची स्थापना
  • मासेमारी जाळ्यात अडकलेल्या समुद्री कासवांना सोडून देणाऱ्या मच्छीमार समुदायासाठी नुकसानभरपाई योजना.
  • समुद्री कासव संवर्धनाबाबत जनजागृती करण्यासाठी कासव महोत्सवांना पाठिंबा